IJzerkruid (of Bergthee) en Alzheimer

Alzheimer's is een vorm van dementie Het veroorzaakt voortdurend toenemende problemen met geheugen, denken en gedrag. Uiteindelijk kan iemand niet meer zelfstandig leven, moet worden opgenomen en zal overlijden aan de gevolgen van Alzheimer. Alzheimer is een ziektebeeld dat voornamelijk genetisch 'gestuurd' wordt en men heeft ontdekt dat een mutatie in een drietal genen kan ontstaan. De meest voorkomende verhoogt de productie van het eiwit Aβ42, welke de belangrijkste component van plaque in de hersenen is. Onder de microscoop is die plaque het meest zichtbare symptoom van Alzheimer.
Veel onderzoek wordt daarom verricht naar medicijnen die (de vorming van) plaque kunnen verminderen. Ook kruiden, zoals ijzerkruid (of bergkruid), worden aan onderzoek onderworpen in de hoop dat er positieve effecten kunnen worden ontdekt.

Tijdens zo'n onderzoek werden muizen, die genetisch zijn zo aangepast dat ze een verhoogde productie van Aβ42 hebben, behandeld met een extract van twee vormen van ijzerkruid (Sideritis euboea en Sideritis scardica).
[Sideritis euboea]
De onderzoekers ontdekten dat een extract van beide soorten ijzerkruid de muizen een gestandaardiseerd doolhof veel beter konden doorlopen dan muizen zonder extract of muizen die een extract van slechts een plant hadden gekregen[1]. De score was zelfs zo goed dat er geen verschil meer was tussen die Alzheimer-muizen en gezonde muizen.

Ten opzichte van onbehandelde muizen, bleken muizen, die 100 dagen werden gevolgd, niveaus van Aβ42 te hebben die rond de 40 procent lager waren. Bij geen enkele muis werden bijwerkingen waargenomen. De onderzoekers zien een 'gunstig potentieel' voor ijzerkruid bij de preventie en behandeling van de Ziekte van Alzheimer.

[1] Hofrichter et al: Sideritis spp. Extracts Enhance Memory and Learning in Alzheimer’s β-Amyloidosis Mouse Models and Aged C57Bl/6 Mice in Journal of Alzheimer's Disease – 2016. Zie hier.

IJzerkruid (of Bergthee) en Bacteriën

Italiaans Ijzerkruid (Sideritis italica) groeit uitbundig aan de kusten van het noordelijk Middellandse Zeegebied. Het kruid wordt veelvuldig toegepast in de traditionele geneeskunde. Vochtafdrijving is misschien wel de meest bekende toepassing, maar het heeft ook een behoorlijke antibacteriële werking. Dat is interessant omdat we steeds meer te maken krijgen met infectieziektes waartegen antibiotica niet meer werkzaam blijkt te zijn.
Wetenschappers hebben de essentiële oliën van bloemen en blaadjes van Italiaans ijzerkruid eens getest tegen een hele serie bacteriën[1]. Zowel Gram-positieve als Gram-negatieve bacteriën moesten bij hen op appèl komen.

De meest bekende was de Helicobacter pylori, de bacterie die in verband wordt gebracht met maagzweren. Het bleek dat de essentiële olie van Italiaans ijzerkruid de groei al remde bij een dosis tussen de 5 and 25 μg/ml.

Bij concentraties tussen 3.9 en 250 μg/ml vertoonden de oliën een behoorlijk antibacterieel effect tegen zowel Gram-positieve als Gram-negatieve bacteriën. De oplossing vertoonde een sterk positief effect bij bijvoorbeeld Pseudomonas aeruginosa (multiresistente bacterie bij planten en dieren), Proteus mirabilis (10 tot 20% is al resistent tegen eerste-generatie cephalosporines en ampicilline) and Proteus vulgaris (heeft steeds hogere doses antibiotica nodig om gedood te worden).

Dat lijkt allemaal goed nieuws, maar het probleem is: hoe krijg je voldoende van de werkzame stof op de juiste plaats in het lichaam zonder dat de rest daarvan schade ondervindt.

[1] Basile et al: Antibacterial and antioxidant activities in Sideritis italica (Miller) Greuter et Burdet essential oils in Journal of Ethnopharmacology - 2006

Bebaard ijzerkruid

Bebaard ijzerkruid (Sideritis barbellata) is slechts inheems in dennenbossen op La Palma, een eiland dat behoort tot het Canarische Eilanden. Het is een tot 80 centimeter hoog houtachtig struikje met zilverachtige groene blaadjes en dicht behaard met gelig-groene haartjes. Bebaard ijzerkruid bloeit met kleine bruingele bloemen.
De locale eilandbewoners noemen bebaard ijzerkruid salvia blanca ('witte salie') of chahorra, vermoedelijk afgeleid van het Portugese woord cochorro of cão 'hond'. Het is tevens de naam van de grootste vulkaan van het eiland.

De soortnaam, barbellata, is afkomstig uit het Latijn, waar het een verkleinwoord is van barba ofwel 'baard'. Het betekent dus 'kleine baard' en verklaart de vele haartjes die deze soort sieren. Natuurlijk heeft deze ijzerkruidsoort nog geen Nederlandse soortnaam, maar de verklaring van zijn Latijnse soortnaam levert een perfecte naam op: Bebaard ijzerkruid.

Bebaard ijzerkruid wordt traditioneel gebruikt als medicinale plant. Ze wordt als thee gedronken en de warme dampen worden geïnhaleerd ter behandeling van van reumatische pijn, bronchitis en urineweginfecties. Bovendien zou het de symptomen van de menopauze verminderen en de bloedsomloop te bevorderen.

IJzerkruid (of Bergthee) in Nederland

Het geslacht Sideritis, dat alle soorten ijzerkruid (of bergthee) in zich herbergt, komt voornamelijk voor in de meer warmere delen van Europa. In ons zo koele land komt ijzerkruid natuurlijk niet voor, want daar zijn de temperaturen simpelweg te laag om deze planten succesvol te laten opgroeien.
Toch duikt er heel af en toe een melding op van een waarneming van ijzerkruid in Nederland. Hoe dat kan is een raadsel, mogelijk dat het te maken heeft met vervuild vogelzaad uit zuidelijk Europa.

Welke soorten zijn in Nederland aangetroffen, zult u zich nu afvragen. Welnu, dat zijn het Hyssopbladig ijzerkruid (Sideritis hyssopifolia), het bergijzerkruid (Sideritis montana) en het Romeinse ijzerkruid (Sideritis romana).

Maar dat betekent direct ook dat het in theorie mogelijk moet zijn om op een beschut plekje in je tuin, waarbij de zon al snel de bodem kan verwarmen, een stukje vrij te maken voor je eigen ijzerkruid.
Nu ontstaat echter een probleem: ik kon geen enkele zadenhandelaar in Nederland vinden die ijzerkruidzaden in het assortiment heeft opgenomen. Om hen te stimuleren dat wél te doen, krijgt de eerste die positief reageert hier een gratis reclame in de vorm van de zin 'Wil je eens proberen je eigen ijzerkruid (of bergthee) op te kweken, bestel je zaden dan hier'. Plus link naar de webshop.

IJzerkruid (of Bergthee) en Vochtverliezen

Sommige mensen houden te veel vocht vast, wat zorgt voor een hogere druk op de bloedvaten. Plaspillen voeren het teveel aan vocht af. Dit doen ze door de aanmaak van urine in de nieren te stimuleren.
Plastabletten – de medische term is diuretica – worden door artsen voorgeschreven bij te hoge bloeddruk en (dreigend) hartfalen. Door het afdrijven van overtollig vocht komt er minder druk op de bloedvaten te staan.

Hoewel plastabletten wel degelijk je leven kunnen redden of verlengen, kleven er toch enige nadelen aan het gebruik van deze medicatie. De bijwerkingen van plastabletten komen vaak door een kaliumtekort. Dat zorgt voor klachten zoals spierpijn of -zwakte in de bovenbenen en armen; ernstige vermoeidheidsverschijnselen; hartkloppingen en soms ernstige buikklachten. Ga bij klachten direct naar de arts. Ook als die klachten pas na meerdere weken of maanden ontstaan. Bij een kaliumtekort zal de arts kaliumsparende plastabletten moeten gaan voorschrijven.
Toch lijkt het interessant om de problemen eens op een meer natuurlijke manier aan te pakken. Van ijzerkruid (of bergthee) is al eeuwenlang bekend dat een kop tisane (het woord 'thee' zou eigenlijk slechts gebruikt mogen worden voor échte thee) de urineproductie sterk kan verhogen. Je moet dus veel meer plassen. Het is dus een natuurlijk diuretica, dat wél de voordelen, maar niet de nadelen bezit van de voorgeschreven medicatie.

Probeer het eens, zou ik zeggen, maar bespreek het wel eerst met uw huisarts. Uw ijzerkruid (of bergthee) kunt u hier bestellen.

Wit ijzerkruid

Wit ijzerkruid (Sideritis candicans) is slechts inheems op een drietal eilanden; Madeira, Porto Santo en Bugio. Madeira is een Portugees eiland en ligt in de Atlantische Oceaan ten zuidwesten van het thuisland. Madeira is het grootste eiland van een kleine archipel. Iets ten noordoosten van Madeira ligt Porto Santo, terwijl Bugio deel uitmaakt van een eilandengroepje dat iets ten zuidoosten van Madeira is gelegen.
Gezien de naam wit ijzerkruid is het niet verwonderlijk dat het kruid min of meer witte tot lichtgrijze dichtbehaarde bladeren bezit. De hoogte van wit ijzerkruid varieert van 45 tot 100 centimeter. Deze soort bloeit van maart tot oktober met kleine crèmewitte bloemen. Hij houdt, zoals het merendeel van zijn soortgenoten, van zonnige standplaatsen op hoogtes tussen de 600 en 1700 meter. Dat levert zeker op Madeira geen problemen op, want het eiland is wegens zijn aangename klimaat een favoriete toeristische bestemming en het eiland zelf is slechts de top van een enorme vulkaan die vanaf de zeebodem zes kilometer oprijst.

De soortnaam candicans is afkomstig van het Latijnse woord candeo, dat '(wit) licht' heeft betekend en waar het Engelse woord candle ('kaars') nog steeds veel op lijkt. De Portugese benaming voor wit ijzerkruid is erva branca ('wit kruid').
Natuurlijk hebben wetenschappers ook deze soort ijzerkruid onderzocht of er positieve effecten te bespeuren waren. De resultaten toonden aan dat een extract een pijnstillende werking had omdat het middel in staat was pijnprikkels minder goed te geleiden. Bovendien werkte het extract van wit ijzerkruid ontstekingsremmend[1].

Geen wonder dat ook dit kruid door de plaatselijke bevolking nog steeds voor medicinale doeleinden wordt ingezet.

[1] Hernández-Pérez et al: Studies on the analgesic and anti-inflammatory effects of Sideritis candicans Ait. var. eriocephala Webb aerial part in Journal of Ethnopharmacology - 2004

Hyssopbladig ijzerkruid

Ah, weer een bergthee die in het Nederlands nog geen officiële naam heeft mogen ontvangen. Zowel zijn wetenschappelijke naam (Sideritis hyssopifolia) als de Engelse naam hyssop-leaved mountain ironwort kunnen eenvoudig vertaald worden als 'hyssopbladig ijzerkruid'. De hyssop (Hyssopus officinalis) is een verwant van de bergthee dus zo vreemd is het nu ook weer niet dat ze wat op elkaar lijken.
Officieel komt hyssopbladig ijzerkruid slechts voor in de bergachtige gebieden op het Iberisch schiereiland, voornamelijk de Pyreneeën, maar diens areaal is echter grensoverschrijdend. Naast Spanje en Portugal kan men deze soort ook aantreffen in Frankrijk tot aan de Jura, een berggebied ten noorden van de westelijke Alpen en die grotendeels netjes de grens tussen Frankrijk en Zwitserland afbakenen. Deze variant bergthee wortelt, zoals veel van zijn soortgenoten, het liefst in rotsige bodems op een hoogte van 1500 tot 1800 meter.

Hyssopbladig ijzerkruid is een tot 40 centimeter hoog struikje met smalle puntige blaadjes. De één centimeter grote bloemen zijn lichtgeel van kleur en worden in cilindervormige clusters opgebouwd. De plant bloeit van juni tot augustus.

In Spanje worden in diverse restaurants onder de naam té de roca ('bergthee') zelfs kruidentheeën of tisanes geserveerd met als basis hyssopbladig ijzerkruid[1]. Ook wordt het kruid gebruikt om zelfgestookte kruidenlikeuren mee te aromatiseren. Van hyssopbladig ijzerkruid wordt gedacht dat het kalmerende effecten heeft. Ook zou het werken tegen spijsverteringsklachten[2].

[1] Pardo de Santayana et al: Plants known as té in Spain: an ethno-pharmaco-botanical review in Journal of Ethnopharmacology – 2005
[2] Akerreta et al: Analyzing factors that influence the folk use and phytonomy of 18 medicinal plants in Navarra in Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine – 2007

IJzerkruid of Bergthee - 2

Hier werd al gemeld dat het areaal van de verschillende soorten bergthee (Sideritis spp.) reikt van de Atlantische Canarische eilanden tot aan de oostelijke delen van de Middellandse Zee. Echter, enkele soorten lijken zelfs verdwaald te zijn tot in westelijk China.

De Kretenzische bergthee, Sideritis cypriaca, heeft een smaak en geur waar tonen van dennen of eucalyptus in verstopt zitten. De verschillende bergtheeën van het Griekse vasteland, Sideritis scardica, Sideritis raeseri en Sideritis clandestina zijn gewoonlijk wat milder van smaak en de thee daarvan vertoont zelfs vleugjes van kamille. Ook de Albaanse bergthee ofwel Çaj Mali (caj staat voor 'thee' en mali staat voor 'berg') geeft weer een iets andere smaaksensatie.
Het lijkt logisch dat iedere soort bergthee een iets andere samenstelling van de essentiële olien heeft. Bovendien zal het klimaat en de ondergrond ook een wisselende invloed hebben op het uiteindelijke resultaat.

Wetenschappelijk onderzoek toont dat ook aan. De samenstelling van de vluchtige aromacomponenten van Griekse bergthee, Pirin ofwel Olympusthee (Sideritis scardica) uit Macedonië en Velouchi thee ofwel Çaj Mali (Sideritis raeseri) uit Macedonië, Albanië en Noord-Griekenland) werden met elkaar vergeleken[1].

De meest voorkomende componenten in alle soorten waren trans-caryophylleen, β-pineen en α-pineen. Het uiteindelijke verschil tussen beide nauw verwante soorten bleek maar klein te zijn, want 1-octen-3-ol bleek alleen aanwezig te zijn in versgeplukte Sideritis scardica en niet in Sideritis raeseri.

Een extract van welke soort Sideritis dan ook lijkt behoorlijke positieve effecten op zowel de lichamelijke als de geestelijke gezondheid te hebben. Het lijkt zelfs een merkbaar effect te hebben op het geheugen en het vermogen om te leren bij de ziekte van Alzheimer[2]. Het is voorlopig alleen bij muizen aangetoond, maar we hopen dat het bij mensen ook het geval zal blijken te zijn.

[1] Qazimi et al: Aroma compounds of mountain tea (Sideritis scardica and S. raeseri) from western Balkan in Natural Product Communications – 2014
[2] Hofrichter et al: Sideritis spp. Extracts Enhance Memory and Learning in Alzheimer's β-Amyloidosis Mouse Models and Aged C57Bl/6 Mice in Journal of Alzheimer Disease – 2016

IJzerkruid of Bergthee - 1

In Nederland kennen we het kruid niet, maar dat betekent beslist niet dat bergthee, herdersthee, Çaj Mali of ijzerkruid (Sideritis spp.) geen plekje verdient in ons kruidenarsenaal. In het hele kustgebied van de Middellandse Zee en op de Canarische Eilanden groeien een groot aantal sterk op elkaar lijkende varianten. Op Kreta groeien zelfs een stuk of drie, vier verwante soorten die daar collectief malotira worden genoemd.

Gedurende de periode dat Griekenland deel uitmaakte van het machtige Romeinse Rijk kreeg bergthee zijn hedendaagse Griekse naam: in het Latijn is male 'slecht' en is tirare '(weg)trekken'. Samengevoegd beschrijft het een kruid dat de ziekte uit je lichaam kan wegtrekken.
Het is een rechtopstaande plant die een hoogte van zo'n 60 centimeter kan bereiken. De stelen zijn dicht behaard. Vrijwel alle soorten bloeien met kleine heldergele bloemen. Enkelen, zoals de gewone sideritis (Sideritis romana) op Malta, zijn in het bezit van witte bloemen.

Het kruid groeit graag hoog in de bergen en het wordt vooral aangetroffen op vochtige bergweiden op hoogtes boven de 1500 meter. Cypriotische herdersthee (Sideritis cyprica), de variant die op Cyprus wordt aangetroffen houdt meer van droge en op het zuiden gerichte kliffen tot een hoogte van zo'n 900 meter.

Het eerste deel van de wetenschappelijke naam, Sideritis, komt uit het Grieks waar sidpros (Σίδπρος) 'ijzer' betekent. Het woord betekent zoiets als '(gemaakt van) ijzer'. Laten we voor het tweede deel de meest op Kreta voorkomende soort maar gebruiken, syriaca, wat '(uit) Syrië betekent.

Op basis van modern wetenschappelijk onderzoek werd dit bergthee voorlopig ondergebracht bij het geslacht Andoorn (Stachys), waar in ons land ook enkele familieleden hun thuis vinden, zoals de bosandoorn (Stachys sylvatica) en betonie (Stachys officinalis). Bergthee is daardoor ook verwant aan munt.

In heel Griekenland wordt bergthee toegepast voor de verlichting van de symptomen van verkoudheid of van overmatig tafelen. Het zou zelfs helpen om gevoelens van angst en depressie te verhelpen. De traditionele Griekse manier is om van dit kruid een paar twijgjes in een pot met koud water onder te dompelen. Vervolgens wordt de vloeistof zachtjes aan de kook gebracht zodat alle essentiële oliën aan de bergthee worden onttrokken. We hebben het getest en het smaakt heerlijk naar gewone zwarte thee met een zweem van eucalyptus, dennen en kamille.

Nu kun je denken dat die Grieken maar wat verzonnen hebben, maar dat is zeker niet het geval. Wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen dat bergthee wel degelijk ontstekingsremmende effecten heeft[1]. Nu snap je ook waarom dit vergeten plantje ijzerkruid wordt genoemd: de Grieken hadden ontdekt dat die ontstekingsremmende eigenschappen een goede preventieve behandeling opleverde tegen een ontsteking na een opgelopen wond door ijzeren pijlpunt of zwaard.

[1] Menghini et al: Preliminary evaluation on anti-inflammatory and analgesic effects of Sideritis syriaca L. herba extracts in Journal of Medical Food - 2005